Cho đến giờ, chúng ta vẫn chưa xác định một cách chính thức là Việt Nam có đang trải qua khủng hoảng kinh tế không, hay chỉ là "chịu ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế thế giới", hay thậm chí khủng hoảng chưa tới.

Trong lịch sử kinh tế nước nhà, tới giờ, chỉ mới có thời kỳ 1986 được chính thức ghi nhận là khủng hoảng kinh tế (mà cũng là sau này mới ghi lại, chứ tại thời điểm đó, nó không được đề cập tới như một cuộc khủng hoảng).

Vì thế, nếu coi tình hình kinh tế hiện nay - bão giá, thất nghiệp gia tăng, đầu tư chững lại, xuất khẩu lao đao… - là khủng hoảng, thì đây là cuộc khủng hoảng kinh tế thứ hai được ghi nhận ở Việt Nam. Biến cố hoặc sự kiện xã hội nào lớn và hiếm gặp thì đều mang ý nghĩa lịch sử. Và như vậy, khủng hoảng lần này cũng mang tính lịch sử.

Mượn phép thắng lợi tinh thần của AQ mà nói, thì được sống trong những khoảnh khắc, những ngày tháng lịch sử, âu cũng là một cái may, một cái hay, bất kể sự kiện ấy là tích cực hay tiêu cực.

Tích cực, chẳng hạn như thời khắc cả thế giới bước vào thiên niên kỷ thứ ba. Như khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Như khi đội tuyển Việt Nam chiến thắng Thái Lan để giành ngôi vô địch bóng đá Đông Nam Á (AFF Cup 2008).

Tiêu cực, như thời kỳ lạm phát phi mã 1986, tới mức chỉ số giá bán lẻ của thị trường xã hội năm 1986 tăng 587,2% so với năm 1985. Bà Kim Chi, sinh năm 1941, nhà ở khu tập thể “lắp ghép” (quận Hai Bà Trưng, Hà Nội), kể: "Hồi đó, chính tôi chứng kiến một người bán cá tươi, khi ở bên này Cầu Khỉ, rao giá 16 đồng một lạng. Sang bên kia cầu, qua đường Giải Phóng, nghĩa là chỉ 10 phút và khoảng hai cây số sau, họ đã nâng giá lên 17 đồng!". Giá cả tăng không phải theo ngày, mà là theo giờ, thậm chí trên từng cây số.

Hơn 20 năm sau, những ngày tháng bão giá trở lại, kéo dài từ nửa cuối năm 2007 tới gần hết 2008 mới chuyển sang giảm phát.

Bi quan vì khủng hoảng

Năm 2008, lạm phát chưa tới mức ngựa phi, nhưng cũng "đạt" hai con số (*). Chưa có thống kê con số công ty phá sản, nhưng nhìn Liên doanh Orion - Hanel "xin được chết" sau một thời huy hoàng mà kinh.

Cũng chưa có thống kê chính thức về tỷ lệ thất nghiệp, nhưng cứ trông số nhân viên bị cắt giảm khỏi các công ty tư nhân, và số lượng đơn, email xin tuyển dụng ngập mặt bàn và hộp thư điện tử của các giám đốc nhân sự, đủ thấy tình hình căng thẳng thế nào.

Anh Tô Tuấn, PGĐ một công ty in ấn ở Hà Nội, cho biết: "Mình là công ty tư nhân, quy mô nhỏ, mỗi lần đăng tuyển trên mạng Vietnamworks.com thường chỉ nhận khoảng 30-40 email phản hồi. Thế mà vừa rồi, chỉ trong một buổi sáng, gần 200 email xin việc gửi về, nghẽn cả mạng".

Hai tháng cuối năm, nền kinh tế giảm phát. Nhưng giảm phát lại không phải do những nguyên nhân tích cực - như hiện đại hóa công nghệ, chi phí sản xuất giảm; mà do cầu suy giảm - từ nhà sản xuất đến người dân đều tự nguyện và triệt để thi hành “thắt lưng buộc bụng”, và phần nào là hậu quả của chính sách thắt chặt tín dụng và đầu tư.

Và, nói là giảm phát, làm người dân cứ dài cổ chờ đợi những mặt hàng thiết yếu giảm giá. Nhưng đợi mãi, đợi mãi… Đi chợ mua thức ăn, thấy giá cả chỉ lên chứ chưa bao giờ xuống cả. Đến mức nhiều người than vãn: "Hàng hóa gì cũng tăng giá, chỉ trừ hàng hóa sức lao động thôi".

Thật ra điều này dễ hiểu. Với một người nghèo, chi tiêu sẽ dồn vào lương thực thực phẩm là chính. Điều này đúng cho cả một gia đình lẫn một đất nước: Nhà nghèo tốn tiền ăn phần nhiều chứ mấy nhà tốn tiền mua vé xem phim với xem thi hoa hậu. Đứng trên tầm vĩ mô mà nói, khi đất nước nghèo, chi tiêu của dân chúng đổ hầu hết vào ăn uống, còn chuyện làm đẹp, giải trí, giáo dục, nâng cao đời sống tinh thần v.v. phải để sau, cứ theo thứ tự ấy mà ưu tiên.

Do người dân tập trung phần lớn thu nhập vào chuyện… ăn, do các bà các chị phải dành một phần lớn thời gian vào việc đi chợ mua thức ăn, cho nên cứ thấy giá cả lên mãi, chứ thật ra ở nhiều lĩnh vực, giá sản phẩm đã và đang giảm (mà họ đâu có biết, nên vẫn cứ bi quan).

Lạc quan từ khủng hoảng

Nói một cách AQ, thì đời người mấy khi được chứng kiến những sự kiện, biến cố quan trọng của xã hội. Mấy khi trải qua những cuộc khủng hoảng kinh tế lớn. Lúc ấy thì khó khăn, chật vật, nhưng sau này nhìn lại, biết đâu chúng ta lại chẳng thấy… vui, nhiều kỷ niệm (đẹp hoặc xấu)?

Và, so với cuộc khủng hoảng đầu tiên (năm 1986), chắc chắn rằng lần này chúng ta có lý do để cảm thấy nhẹ nhàng hơn. Hơn 20 năm về trước, Việt Nam hãy còn đóng cửa với thế giới bên ngoài. Thông tin - truyền thông không phát triển, vai trò của báo chí nhạt nhòa trong đời sống xã hội.

Người dân khi ấy chẳng thể biết "khủng hoảng kinh tế", "khủng hoảng tài chính toàn cầu" là thế nào, "mở cửa", "hội nhập" là cái chi. Đương nhiên, hồi đó ta không thể thấy hình ảnh một anh xe ôm vắt vẻo trên xe, một chị bán trà đá thu lu quán cóc, bàn tán với khách qua đường: "Sắp tăng giá điện rồi, thấy tivi hôm qua/ báo sáng nay bảo thế".

Càng không có chuyện báo chí đưa tin và bài phân tích, bình luận về "gói kích cầu", "cắt giảm đầu tư công", "tăng giá điện", "giảm giá xăng", chuyên gia kinh tế A nói thế này, Bộ trưởng Bộ X bảo thế kia v.v.

Tóm lại, nhờ thông tin tràn ngập, chúng ta có một cảm giác rằng dường như cả toàn xã hội, từ lãnh đạo cho chí dân thường, đều đang sát cánh bên nhau trong cuộc chiến chống khủng hoảng. Cảm giác này thật khác với thời 1986, khi mỗi cơ quan, mỗi gia đình, thậm chí mỗi cá nhân, đều như những ốc đảo, một mình chiến đấu với lạm phát phi mã, đời sống khó khăn, trong tình trạng không biết "ở trên" đang làm gì, ở ngoài đang làm gì và như thế nào…

Thông tin dồi dào thì đôi khi cũng gây nhiễu loạn. Nhưng thông tin luôn mang lại sự hiểu biết.

Đó dù sao cũng là một nét tích cực của cuộc khủng hoảng thời hội nhập này so với lần trước. Để về sau chúng ta có thể nhớ lại nó như một khía cạnh của sự đổi mới và tiến bộ. Cũng như để chúng ta nhìn lại "đêm trước đổi mới" cách đây hơn 20 năm với sự khoan dung và cảm thông hơn, mặc dù những ai đã trải qua thì đều biết thời kỳ ấy khủng khiếp như thế nào.

Còn bây giờ, đầu xuân năm mới, cứ phải lạc quan…

(*) Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) bình quân cả năm 2008 tăng 22,97% so với năm 2007. (Nguồn: Tổng cục Thống kê, công bố ngày 25/12/2008).